دی‌ان‌اس (DNS) چیست و چطور سرعت اینترنت را افزایش می‌دهد؟

حتماً تا حالا برایتان پیش آمده که اسم سایت را در مرورگر می‌زنید، ولی صفحه باز نمی‌شود و پیغام می‌دهد «DNS not found» یا «سرور DNS پاسخ نمی‌دهد». یا شاید شنیده باشید که بعضی‌ها می‌گویند DNS گوگل یا DNS کلودفلر را تنظیم کنید تا اینترنت سریعتر شود. اما DNS دقیقاً چیست؟ چطور کار می‌کند؟ و واقعاً چطور می‌تواند سرعت اینترنت را افزایش دهد؟ در این مقاله کامل، از صفر تا صد DNS را یاد می‌گیرید.

DNS چیست؟

DNS مخفف Domain Name System است. به فارسی «سیستم نام دامنه» ترجمه می‌شود. DNS نقش یک دفترچه تلفن بزرگ اینترنتی را دارد. کار آن تبدیل نام سایتی که شما در مرورگر می‌نویسید (مثل google.com) به آی‌پی (مثل ۱۴۲.۲۵۰.۱۸۵.۴۶) است.

چرا به DNS نیاز داریم؟ چون کامپیوترها و روترها فقط اعداد (آی‌پی) را می‌فهمند و اسم‌ها را نمی‌فهمند. اما انسان‌ها به خاطر سپردن اعداد را سخت می‌دانند. تصور کنید به جای google.com باید هر بار ۱۴۲.۲۵۰.۱۸۵.۴۶ را تایپ می‌کردید. یا برای آپارات باید یک عدد ۱۰ رقمی را حفظ بودید. DNS این مشکل را حل می‌کند.

به زبان ساده: DNS مثل یک مترجم بین انسان و کامپیوتر است. شما یک اسم به آن می‌دهید، آن هم آی‌پی مربوطه را به شما برمی‌گرداند.

DNS چگونه کار می‌کند؟

وقتی شما آدرس یک سایت را در مرورگر می‌زنید، یک فرآیند چند مرحله‌ای شروع می‌شود تا آی‌پی آن سایت پیدا شود. بیایید با هم این فرآیند را دنبال کنیم:

مرحله ۱: چک کردن کش مرورگر

اول از همه، مرورگر شما چک می‌کند که آیا قبلاً این سایت را باز کرده است یا نه. اگر قبلاً باز کرده باشد، آی‌پی آن را در حافظه خود (کش) ذخیره کرده است. اگر پیدا کند، دیگر نیازی به رفتن به مراحل بعدی نیست و خیلی سریع سایت باز می‌شود.

مرحله ۲: چک کردن کش سیستم‌عامل

اگر در کش مرورگر نبود، سیستم‌عامل شما (ویندوز، لینوکس، اندروید، iOS) یک فایل به نام hosts دارد و یک کش DNS هم نگهداری می‌کند. سیستم‌عامل چک می‌کند که آیا آی‌پی این سایت را قبلاً ذخیره کرده است یا نه.

مرحله ۳: پرس و جو از DNS رزولور (Resolver)

اگر در دو مرحله قبل پیدا نشد، درخواست به DNS رزولور فرستاده می‌شود. DNS رزولور معمولاً سرور DNS شرکت اینترنت شما (ISP) است. مثلاً مخابرات، ایرانسل، همراه اول یا شاتل یک سرور DNS دارند که مشتریانشان از آن استفاده می‌کنند.

مرحله ۴: پرس و جو از سرورهای ریشه (Root Servers)

اگر رزولور هم نداند، شروع می‌کند به پرس و جو از سرورهای ریشه. در全世界 فقط ۱۳ نوع سرور ریشه وجود دارد (با ده‌ها کپی در سراسر جهان). این سرورها نمی‌دانند هر سایتی کجاست، اما می‌دانند که هر دامنه (مثل .com، .org، .ir، .net) به کدام سرورهای TLD (Top Level Domain) مربوط می‌شود.

مرحله ۵: پرس و جو از سرور TLD

رزولور می‌پرسد: «من به دنبال google.com هستم. کدام سرور می‌تواند به من بگوید آی‌پی آن چیست؟» سرور ریشه جواب می‌دهد: «برای دامنه .com، به این سرور TLD مراجعه کن.» سپس رزولور به سرور TLD .com متصل می‌شود.

مرحله ۶: پرس و جو از سرور نام معتبر (Authoritative Name Server)

سرور TLD هم نمی‌داند آی‌پی google.com چیست، اما می‌داند که کدام سرور نام معتبر برای google.com است. رزولور به آن سرور مراجعه می‌کند و می‌پرسد: «آی‌پی google.com چیست؟» سرور معتبر جواب را می‌دهد.

مرحله ۷: برگرداندن پاسخ و ذخیره در کش

رزولور جواب را می‌گیرد، آن را در کش خود ذخیره می‌کند (تا دفعه بعد سریعتر جواب بدهد) و به سیستم‌عامل شما برمی‌گرداند. سیستم‌عامل هم در کش خود ذخیره می‌کند و به مرورگر می‌دهد. مرورگر هم ذخیره می‌کند. سپس مرورگر با آن آی‌پی به سایت مورد نظر وصل می‌شود.

کل این فرآیند معمولاً کمتر از ۵۰ میلی‌ثانیه طول می‌کشد و شما اصلاً متوجه نمی‌شوید.

انواع سرورهای DNS

۱. DNS رزولور (Resolver یا Recursive DNS)

این سرورها همان‌هایی هستند که شما مستقیماً از آنها استفاده می‌کنید. وظیفه آنها این است که به جای شما تمام مراحل بالا را انجام دهند و آی‌پی نهایی را پیدا کنند. DNS شرکت اینترنت شما (مثل مخابرات، ایرانسل، شاتل) از این نوع است.

۲. سرور ریشه (Root Server)

بالاترین سطح DNS. فقط ۱۳ نوع سرور ریشه در جهان وجود دارد که با حروف A تا M نامگذاری شده‌اند. هر کدام از این ۱۳ نوع، ده‌ها کپی در نقاط مختلف جهان دارند. این سرورها فقط می‌دانند هر TLD (مثل .com، .ir، .org) کجاست.

۳. سرور TLD (Top Level Domain Server)

این سرورها مسئول دامنه‌های سطح بالا هستند. مثلاً سرور TLD .com، سرور TLD .ir، سرور TLD .org و غیره. هر کدام از اینها می‌دانند که هر دامنه (مثل google.com) به کدام سرور نام معتبر مربوط است.

۴. سرور نام معتبر (Authoritative Name Server)

این سرورها آخرین مرحله هستند. آنها اطلاعات نهایی را دارند و می‌توانند بگویند هر سایت دقیقاً چه آی‌پی دارد. هر وب‌سایت معمولاً یک یا چند سرور نام معتبر دارد که توسط شرکت هاستینگ آن سایت مدیریت می‌شود.

DNS چطور روی سرعت اینترنت تأثیر می‌گذارد؟

شاید فکر کنید DNS فقط کار تبدیل اسم به آی‌پی را انجام می‌دهد و بعد دیگر نقشی ندارد. اما اینطور نیست. DNS می‌تواند تأثیر زیادی روی تجربه شما از اینترنت داشته باشد. در ادامه به چند روش تأثیر DNS روی سرعت می‌پردازیم:

۱. زمان پاسخ‌دهی (Response Time)

هر سرور DNS یک زمان پاسخ‌دهی دارد. برخی سرورها خیلی سریع پاسخ می‌دهند (مثلاً ۵ میلی‌ثانیه) و برخی خیلی کند (مثلاً ۲۰۰ میلی‌ثانیه). هر بار که شما یک سایت جدید می‌زنید، مرورگر شما باید از DNS بپرسد. اگر سرور DNS کند باشد، هر بار مجبورید چند صدم ثانیه منتظر بمانید. در یک روز که صدها سایت می‌زنید، این زمان‌ها جمع می‌شوند و احساس می‌کنید اینترنت کند است.

۲. کش کردن (Caching)

هر سرور DNS یک حافظه کش دارد. بعضی سرورها کش هوشمندتر و بزرگتری دارند. مثلاً سرور DNS گوگل (۸.۸.۸.۸) سایت‌های پربازدید جهان را در کش خود نگهداری می‌کند و برای پاسخ به آنها نیازی به رفتن به سرورهای بالاتر ندارد. این کار زمان پاسخ را خیلی کم می‌کند.

۳. هرزگردی و مسیریابی (Routing)

بعضی سرورهای DNS هوشمند هستند و می‌توانند شما را به نزدیک‌ترین سرور یک سایت هدایت کنند. مثلاً وقتی شما به google.com وصل می‌شوید، یک DNS خوب شما را به سرور گوگل در دبی یا آلمان وصل می‌کند نه آمریکا. این کار تأخیر (پینگ) را کم می‌کند و سایت سریعتر باز می‌شود.

۴. فیلترینگ و سانسور

متأسفانه در ایران، بعضی سرورهای DNS (مثل DNS مخابرات) سایت‌های زیادی را فیلتر می‌کنند. این کار زمان پاسخ را زیاد می‌کند چون سرور باید چک کند که آیا سایت مجاز است یا نه. همچنین اگر سایتی فیلتر باشد، DNS یا پاسخ نمی‌دهد یا یک پاسخ اشتباه (مثلاً آی‌پی صفحه اخطار) برمی‌گرداند. DNS‌های خارجی معمولاً فیلتر ندارند و سریعتر پاسخ می‌دهند.

۵. پشتیبانی از پروتکل‌های جدید

DNS قدیمی از پروتکل UDP استفاده می‌کند که مشکلات امنیتی دارد و کندتر است. DNS‌های جدیدتر از پروتکل‌های DOH (DNS over HTTPS) و DOT (DNS over TLS) پشتیبانی می‌کنند. این پروتکل‌ها نه تنها امنیت را بالا می‌برند، بلکه در بعضی موارد سریعتر هم هستند.

بهترین سرورهای DNS برای افزایش سرعت

اگر از DNS پیش‌فرض شرکت اینترنت خود استفاده می‌کنید، احتمالاً می‌توانید با عوض کردن آن سرعت و پایداری اینترنت خود را بهتر کنید. در ادامه بهترین DNSهای رایگان جهان را معرفی می‌کنم:

Google Public DNS

• آدرس اول: ۸.۸.۸.۸
• آدرس دوم: ۸.۸.۴.۴
• سرعت: بسیار بالا
• امنیت: خوب
• حریم خصوصی: متوسط (گوگل داده‌ها را لاگ می‌کند)
• پشتیبانی از DOH/DOT: بله

Cloudflare DNS (۱.۱.۱.۱)

• آدرس اول: ۱.۱.۱.۱
• آدرس دوم: ۱.۰.۰.۱
• سرعت: خیلی بالا (اغلب سریع‌ترین)
• امنیت: عالی
• حریم خصوصی: عالی (لاگ نمی‌کنند)
• پشتیبانی از DOH/DOT: بله

OpenDNS (Cisco)

• آدرس اول: ۲۰۸.۶۷.۲۲۲.۲۲۲
• آدرس دوم: ۲۰۸.۶۷.۲۲۰.۲۲۰
• سرعت: خوب
• امنیت: عالی (فیلتر محتوا دارد)
• حریم خصوصی: خوب
• قابلیت فیلتر خانواده: دارد

Quad9 (IBM و دیگران)

• آدرس اول: ۹.۹.۹.۹
• آدرس دوم: ۱۴۹.۱۱۲.۱۱۲.۱۱۲
• سرعت: خوب
• امنیت: عالی (مسدود کردن سایت‌های مخرب)
• حریم خصوصی: عالی

DNS شرکت مخابرات ایران (رایج در ایران)

• آدرس اول: ۱۹۴.۲۲۵.۰.۱
• آدرس دوم: ۱۹۴.۲۲۵.۱.۱
• سرعت: متوسط (با فیلترینگ داخلی)
• امنیت: کم
• حریم خصوصی: کم (رصد می‌شود)
• فیلترینگ: دارد (بسیاری از سایت‌ها را فیلتر می‌کند)

چطور DNS را در دستگاه‌های مختلف عوض کنیم؟

تغییر DNS کار ساده‌ای است و معمولاً کمتر از ۵ دقیقه طول می‌کشد. در ادامه برای دستگاه‌های مختلف توضیح می‌دهم:

در ویندوز

• بروید به Control Panel > Network and Sharing Center
• روی اتصال شبکه خود (Ethernet یا Wi-Fi) کلیک کنید
• روی Properties کلیک کنید
• Internet Protocol Version 4 (TCP/IPv4) را انتخاب کنید و روی Properties کلیک کنید
• گزینه Use the following DNS server addresses را انتخاب کنید
• در قسمت Preferred DNS server و Alternate DNS server آدرس‌های جدید را وارد کنید (مثلاً ۱.۱.۱.۱ و ۱.۰.۰.۱)
• OK و بعد Close را بزنید

در اندروید

• بروید به Settings > Connections > Wi-Fi
• روی شبکه وای‌فای خودتان که متصل هستید، یک انگشت نگه دارید یا روی Modify کلیک کنید
• Advanced options را باز کنید
• IP settings را روی Static بگذارید
• در پایین، بخش DNS 1 و DNS 2 را پیدا کنید و آدرس‌های جدید را وارد کنید
• Save کنید

راه ساده‌تر: اپلیکیشن ۱.۱.۱.۱ (Cloudflare) یا Intra را از گوگل پلی نصب کنید و یک کلیک کنید فعال شود.

در آیفون و آیپد (iOS)

• بروید به Settings > Wi-Fi
• روی شبکه وای‌فای خود کلیک کنید (علامت i آبی)
• Configure DNS را بزنید
• Manual را انتخاب کنید
• DNSهای قدیمی را حذف کنید و جدید را اضافه کنید (مثلاً ۱.۱.۱.۱)
• Save کنید

در مودم (برای کل خانه)

بهترین روش این است که DNS را در مودم عوض کنید تا همه دستگاه‌هایی که به وای‌فای شما وصل می‌شوند، به طور خودکار از DNS جدید استفاده کنند.

• وارد صفحه مدیریت مودم شوید (معمولاً ۱۹۲.۱۶۸.۱.۱ یا ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱)
• به بخش Network یا WAN یا Internet بروید
• تنظیمات DNS را پیدا کنید (معمولاً پایین صفحه)
• گزینه Use Static DNS یا Use Manual DNS را انتخاب کنید
• DNS primary و secondary را با آدرس‌های جدید پر کنید
• تنظیمات را ذخیره و مودم را ریستارت کنید

تست سرعت DNS

قبل از اینکه تصمیم بگیرید کدام DNS را انتخاب کنید، می‌توانید سرعت آنها را تست کنید. ابزارهای رایگان برای این کار وجود دارند:

• DNS Benchmark (ویندوز): بهترین ابزار. دانلود کنید و اجرا کنید تا ببینید کدام DNS برای شما سریع‌تر است.
• Namebench (ویندوز، مک، لینوکس): قدیمی ولی خوب.
• سایت GRC's DNS Benchmark: نسخه آنلاین.
• دستور nslookup در خط فرمان: می‌توانید زمان پاسخ را ببینید. مثال: nslookup google.com 8.8.8.8

پروتکل‌های جدید DNS: DOH و DOT

DNS over HTTPS (DOH)

در این روش، درخواست‌های DNS از طریق پروتکل HTTPS (همان پروتکل وب) ارسال می‌شوند. مزیت: درخواست‌ها رمزگذاری می‌شوند و شرکت اینترنت شما نمی‌تواند ببیند چه سایت‌هایی می‌زنید. همچنین فیلتر کردن DNS سخت‌تر می‌شود. مرورگر فایرفاکس و کروم به طور پیش‌فرض از DOH پشتیبانی می‌کنند.

DNS over TLS (DOT)

شبیه DOH است اما از پروتکل TLS (لایه امنیتی حمل و نقل) استفاده می‌کند. اندروید ۹ و بالاتر به طور پیش‌فرض از DOT پشتیبانی می‌کند.

برای استفاده از DOH یا DOT در ویندوز ۱۱، می‌روید به Settings > Network & Internet > Wi-Fi یا Ethernet > DNS server assignment > Edit > Manual > IPv4 > و در پایین Encryption را روی Encrypted only (DNS over HTTPS) بگذارید.

مشکلات رایج DNS و راه حل آنها

خطای «DNS Server Not Responding»

این خطا یعنی سرور DNS جواب نمی‌دهد. راه‌حل‌ها:

• مودم را ریستارت کنید
• DNS را عوض کنید (مثلاً به ۱.۱.۱.۱ یا ۸.۸.۸.۸)
• کش DNS ویندوز را پاک کنید: در Command Prompt (ادمین) بنویسید ipconfig /flushdns
• سرویس DNS Client را ریستارت کنید

خطای «DNS Probe Finished No Internet»

این خطا در کروم نشان می‌دهد که DNS جواب نمی‌دهد. راه‌حل همان‌هایی است که در بالا گفتیم.

بعضی سایت‌ها باز نمی‌شوند ولی بقیه باز می‌شوند

احتمالاً مشکل DNS است. DNS شما ممکن است آن سایت را نشناسد یا فیلتر کند. DNS را عوض کنید یا از DOH استفاده کنید.

کند شدن ناگهانی اینترنت بعد از عوض کردن DNS

بعضی DNSها برای بعضی مناطق کند هستند. دوباره به DNS قبلی برگردید یا DNS دیگری را امتحان کنید.

سوالات رایج درباره DNS

آیا تغییر DNS قانونی است؟

بله، کاملاً قانونی است. شما حق دارید از هر DNSای که می‌خواهید استفاده کنید. فقط در ایران بعضی DNSهای خارجی ممکن است توسط شرکت اینترنت شما مسدود شده باشند.

آیا تغییر DNS فیلترشکن است؟

خیر. DNS فقط اسم سایت را به آی‌پی تبدیل می‌کند. اگر سایتی فیلتر شده باشد، حتی با DNS خارجی هم ممکن است باز نشود (مگر اینکه فیلتر به روش مسدود کردن آی‌پی باشد). برای فیلترشکن واقعی به VPN نیاز دارید.

کدام DNS امن‌تر است؟

Cloudflare 1.1.1.1 از نظر حریم خصوصی بهترین است (هیچ لاگی نگه نمی‌دارند). Quad9 هم در مسدود کردن سایت‌های مخرب عالی است.

آیا DNS می‌تواند سرعت دانلود را زیاد کند؟

DNS مستقیماً روی سرعت دانلود تأثیر نمی‌گذارد. فقط سرعت باز شدن اولیه سایت‌ها را بهبود می‌بخشد. برای دانلود، سرعت اینترنت شما مهم است نه DNS.

جمع‌بندی نهایی

DNS یکی از مهم‌ترین و در عین حال نادیده گرفته شده‌ترین بخش‌های اینترنت است. بدون DNS، شما مجبور بودید همه آی‌پی‌ها را حفظ کنید و تایپ کنید. DNS نه تنها اینترنت را قابل استفاده برای انسان کرده است، بلکه با انتخاب درست می‌تواند سرعت باز شدن سایت‌ها، امنیت و حریم خصوصی شما را بهبود ببخشد.

پیشنهاد من: اگر از DNS شرکت اینترنت خود استفاده می‌کنید، حتماً آن را عوض کنید و Cloudflare DNS (۱.۱.۱.۱) یا Google DNS (۸.۸.۸.۸) را امتحان کنید. در بیشتر موارد، تفاوت را احساس خواهید کرد. سایت‌ها سریعتر باز می‌شوند، فیلتر کمتری می‌بینید و امنیت بالاتری دارید.

امیدوارم این مقاله کامل به دردتان خورده باشد. اگر سوالی درباره DNS دارید، بپرسید تا جواب بدهم.